دریاچه ارومیه

3 ماه پیش

 

 تراژدی‌های بانمک‌ترین دریاچه ایران!

 

 

پیش‌گفتار:

کم و بیش، تصویر کم نوری از سرگذشت پر التهاب «نگین آبی آذربایجان» را در پس ذهن خود داریم. تصویری که گاهاً در هاله‌ای از امید بر اثر سخنانی کارشناسی شده، روشن‌تر بنظر میرسد اما اغلب از پشت کدورتی نگران کننده از اظهارات نادرست، خود را می‌نمایاند. کدورتی به رنگ خاک و نمک. راجع به علل خشکی دریاچه ارومیه دلایل متعددی ذکر شده است که در اولین جستجوها در فضای مجازی میتوان به آنها دست یافت. اما آنچه که مقصود این نوشتار است ارائه‌ی دورنمایی از دل‌مشغولی‌ها از نظرگاه علمی-اجتماعی است.

 

در شرح مختصر ماوقع

داستان از آنجایی شروع شد که بر اثر شروع تنش‌هایی در جنگ، الزام شدیدی در باب ارتباط با شهر ارومیه در سالهای اوایل انقلاب شد. در زمان پهلوی و حتی بعد از انقلاب نیز ارومیه توسط نیروهای جدایی طلب اشغال شده بود. باید برای امدادرسانی و اعزام نیرو به ارومیه و مقابله با نیروهای مهاجم و تسریع در امر ارتباطات تدبیری انجام میگرفت. بدیهی‌است که با یک نگاه گذرا به نقشه‌ی منطقه شمال شرق ایران،‌ اولین جرقه‌ای که به ذهن هر کسی بزند، بعد از استفاده از قایق‌های تندرو که کاربری کمی در آن شرایط داشتند، بستن یک پل میان‌گذر بر کمر دریاچه بود. پلی که تبریز را به فاصله‌ای بسیار کوتاه تر به ارومیه متصل میکرد. راهکار پس از بررسی‌های متعدد تعیین شد و به دلیل این که پل فلزی به طول پانزده کیلومتر، بر دریاچه امکان‌پذیر نبود، تصمیم بر آن شد که پل را با خاک‌ریزی بر بستر دریاچه بسازند.

فوقع ما وقع اما چه وقوعی! اجازه دهید داستان را کمی علمی‌تر بررسی کنیم. در نظر داریم که در همه‌ی آبهای موجود جهان جریان‌هایی وجود دارد که آنها را به جریان‌های آبی اقیانوسی و یا دریایی تعبیر میکنند که اصطلاحا گردش اقیانوسی یا دریاییِ آب نیز نامیده میشود. دلایلی را برای پدیده‌ی گردش آب یا Circulation در منابع ذکر کرده‌اند که مهم‌ترین آنها اختلاف دمای آبهای ورودی یا نواحی مختلف فضای مورد نظر است. اما در فضاهای کوچک‌تر فشار آبهای ورودی از رودخانه‌ها هم تاثیر قابل توجهی دارند. حال در این خصوص اظهاراتی از آقای مسعود تجریشی، معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست وجود دارد که میگوید: هنگامی که در دریاچه ارومیه، آب شیرین از جنوب به سمت شمال که بخش شور دریاچه است میرود؛ وقتی این شیرینی و شوری با هم مخلوط می‌شوند یک انتقال آب بین شمال و جنوب صورت می‌گیرد و باعث می‌شود «شوری دریاچه یکنواخت باشد.»


 عدم وجود گردش آب در دریاچه باعث اختلال در تعادل شوری بخش شمالی و جنوبی دریاچه شده است و مسببات آن را وجود پلی خاکریزی شده در قسمت‌های عمیق دریاچه فراهم آورده است. پل مانع گردش آب در دریاچه میشود. به گفته‌ی مهدی یاسی، نایب رئیس انجمن هیدرولیک ایران، در نشست بررسی اثرات جاده‌ی ميانگذر، اوایل کار برای میانگذر سه دهنه در نظر گرفته بودند که يكی ابتدا هزار و 500 متر بود كه بعد به هزار و 300 متر كاهش يافت و دو دهنه 500 متری به طور جداگانه در يال غربی و شرقی در نظر گرفته شده بود؛ همچنين بادگيری برای تامين برق پل طراحی شده بود اما متاسفانه در اجرا، دهنه به هزار و 200 متر كاهش يافت و بقيه به صورت خاكريز اجرا شد؛ همچنين بادگير نيز حذف شد و ميانگذر درياچه اروميه تنها پلی است كه سيستم روشنايی ندارد. (۱)

 

هر چه تحقيقات در زمينه تاثير ميانگذر بر خشك شدن درياچه اروميه پيش رفت بر ناكافی بودن اين باز شدگی پل در قالب دهانه بيشتر اعتراف شد، بنابراين گردش آب بخش شمالی و جنوبی به هم خورد در حالی كه بايد به طور طبيعی گردش داشته باشد. (۲)

اگر دریچه‌هایی در مسیر این میان‌گذر وجود داشت که گردش آب حداقلی را نیز شاهد بودیم، اوضاع بسیار با حال حاضر فرق می­کرد و آبهای قسمت جنوبی دریاچه که رودهای زرینه رود و سیمینه رود مهم‌ترین آنها اند و شیرین اند، با قسمت شمالی دریاچه که شور ترند تلفیق شده و شوری دریاچه نیز تعدیل میشد. در این خصوص مسعود تجریشی، معاون محیط زیست‌انسانی سازمان حفاظت محیط‌زیست میگوید: وقتی این شیرینی و شوری با هم مخلوط می‌شوند یک انتقال آب بین شمال و جنوب صورت می‌گیرد و باعث می‌شود شوری دریاچه یکنواخت باشد اما با ساخت این پل این گردش آب بین رودخانه قطع شد. وی اذعان میدارد که به دلیل عدم گردش آب در دریاچه ارومیه، حجم رسوبات در دو جبهه از پل زیاد و عمق آب کمتر شده است که باعث افزایش تبخیر در دریاچه ارومیه شده است البته قرار است بخشی از پل برای گردش آب بازگشایی شود و تونلی ایجاد شود تا آب را در قسمت شمالی و جنوبی بهم متصل کند. (1)

کار بالا گرفته و به جایی میرسد که مهدی یاسی در اشاره به راهکارها میگوید: بازگشایی پل برای تبادل آب ميان بخش شمالی و جنوبی ضروری است و بر آن ترديدی وجود ندارد؛ اما بر اكوسيتسم درياچه تاثير مثبت داشته و در جهت كاهش بحران عمل خواهد كرد.(2)

فرهاد سرخوش، مدیر دفتر استانی ستاد احیای دریاچه ارومیه در آذربایجان نیز در این باره گفته است: ضروری است که قبل از بالا آمدن سطح تراز دریاچه، پیگیر اصلاح جاده میان‌گذر ارومیه برای ساخت آب‌گذر باشیم که کار بیش از این سخت نشود و این عمل را در حیطه کاری وزارت راه و شهرسازی دانست. (3)

القصه! آغاز ساخت پل شهید کلانتری با پرکردن عمیق‌ترین قسمت‌های دریاچه با خاک کوه‌های همجوار که البته خاک مرغوبی هم داشت انجام شد. این عمل باعث از بین رفتن عمق دریاچه و سرریز شدن آب دریاچه درآن سالها همراه بود.

در نتیجه‌ی سرازیری آبها دولت‌های وقت مجبور به سدسازی شدند و به دنبال آن حوالی دهه هفتاد بود که کشاورزی در حوزه آبخیز گسترش فراوانی یافت.(4)

 کشاورزان برای تامین آب زمین‌های کشاورزی خود دائماً در حال چاه زدن، دور تا دور دریاچه بودند که در ابتدا تعداد این چاه‌ها شش هزارتا بود و تا این زمان، چون اتفاق خاصی نیافتاده بود، اقدامی هم انجام نشد و طولی نکشید که تعداد چاه‌ها سر به فلک کشید و شد شانزده هزارتا! گزارشات حاکی از وجود چاه‌هایی بود که در حوزه‌ی آبخیز دریاچه، ۹۰متر عمق داشت؛ در حالیکه ارتفاع آب دریاچه 16متر بود. البته ناگفته نماند که یک نمونه از این چاه‌ها در عجب‌شیر که نقش سوراخی را بازی میکرد که از طرفی آب شور دریاچه را به زمینها میکشید و از طرفی دیگر، به همراه دیگر چاه‌ها آب دریاچه را نیز می‌بلعید!(۵)

سفره‌های زیر زمینی در حوزه‌ی آبخیز نیز تاثیر مهمی در هدایت این آبها داشتند که خود نیز دچار بلا شدند. زینال‌زاده، رئیس پژوهشکده مطالعات دریاچه ارومیه میگوید که استفاده‌ی ناصحیح در بخش کشاورزی و استفاده‌ی بی‌رویه از آبهای زیرزمینی موجب بروز این بحران شده و کاهش منابع آبهای زیرزمینی در نتیجه‌ی سیاست‌های غلط روی داده است. آماری جالب را نیز بازگو میکند: «در بخش آبهای زیرزمینی بیش از یک میلیارد مترمکعب که شامل حجم کل آب های حوضه آبریز دریاچه ارومیه است استفاده کرده ایم.» زینال زاده از وجود ۹۰ هزار حلقه چاه مجاز و غیر مجاز در حوزه دریاچه ارومیه سخن میگوید و خشکی دریاچه را نتیجه‌ی حفر این چاه‌های غیر کارشناسی میداند. (6)

قبل از سد سازی‌های عمده در این منطقه، کشت‌ از نوع گندم و زراعی بود و البته تنباکو و انگور نیز کشت می‌شد اما وقتی سدها احداث شد، با استفاده از آبی که در پشت سد ذخیره می‌شد، الگوی کشت ازمحصولاتی چون انگور و تنباکو به سیب و چغندر قند تغییر کرد و از آنجایی که آب در دسترس بود نوع کشت از زارعت به باغ تغییر می‌کند؛ با تغییر الگوی کشت در منطقه و افزایش سد‌سازی‌ها حجم آب ورودی به دریاچه کاهش یافت.(7)

مرضیه لک، رئیس پژوهشكده علوم‌زمین، در پاسخ به متولیان سد مبنی بر اینکه «فقط سه میلیارد مترمکعب آب پشت سدها ذخیره شده است که در برابر ۳۰ میلیارد مترمکعب کمبود آب دریاچه ارومیه عددی نیست» گفت: این گفته شاید درست باشد اما اتفاقی که در این میان افتاد این بود که تمام آب های شیرین، پشت این سدها ذخیره شده از این رو «تعادل ورود آب شیرین و شور به دریاچه به هم خورد» که این مساله باعث افزایش شوری آب دریاچه شده است.

در رابطه با آبهای پشت سد، حدود دو الی سه سال پیش در شورای عالی آب موضوع سهم طبیعت نیز مطرح شد. نام این سهم را نیاز زیست محیطی یه حقابه نامیدند. در سند شورای عالی آب، میزان حقابه محیط‌زیست 6/11 میلیارد مترمکعب برای کل طبیعت ایران در نظر گرفته شد. همچنین براساس آن برای حوضه آبریز دریاچه ارومیه 1/3میلیارد مترمکعب آب تعیین شد تا به این اکوسیستم وارد شود. (7)

هم‌اکنون ۸۸% دریاچه عمقی کمتر از ۴.۶ متر دارد. عمیق‌ترین نقطه بعد از ساخت پل ۱۶ متر و قبل از آن ۲۲ متر بوده است.

پژوهشگران میگویند که در پی ورود آبهای شیرین از ناحیه‌ی جنوبی دریاچه شاهد بالا رفتن تراز دریاچه و در مناطقی نیز سبب حل شدن دست بالا نیم متر نمک رسوبگذاری شده در بستر شده است. در این میان لازم به ذکر است که فعل و انفعالات درون دریاچه در ارتباط با واكنش نمك و آب، اعم از انحلال و یا ترسیب نمك كه باعث تغییرات مورفولوژی بستر و كاهش یا افزایش مضاعف عمق دریاچه می‌شود،‌ می‌باشد.

  تغییر عمق دریاچه علاوه بر تغییر تراز، حجم آب را نیز متاثر میکند، بی‌شك در فصول تَر با ورود آب‌های شیرین به دریاچه، پدیده بالا آمدن تراز و همچنین انحلال نمك و افزایش عمق را شاهد هستیم. اما با كاهش بارش و افزایش تبخیر در فصل تابستان، با استناد به سخنان رئیس پژوهشکده علوم زمین، بالانس شورابه به سمت رسوبگذاری نمك پیش می‌رود و در نتیجه كاهش تراز همراه با كاهش عمق بستر رخ می‌دهد كه بر همین اساس «پایش فصلی تغییرات حجم شورابه» در برنامه‌ریزی برای احیای دریاچه ارومیه یكی از ضروریات است.(8)

دکتر آق، معاون پژوهشکده مطالعات دریاچه ارومیه می گوید:‌ بیش از 6 میلیارد تن نمک در بستر دریاچه ارومیه رسوب کرده و ضخامت نمک در مناطق مختلف به 5/0 متر تا 4 متر می رسد و همین رسوب نمک ها که رفته رفته به سنگ نمک تبدیل می شوند، بزرگترین مانع احیای دریاچه ارومیه شده اند و در زمان بارش، آب در سطح بسترِ سنگین و نمکین دریاچه رخ می نماید و این تلقی در اذهان ایجاد میشود که دریاچه احیا شده است.(9) هم‌اکنون پنج میلیارد تن نمک در کف دریاچه وجود دارد که با این میزان حجم باید شوری را به ۲۵۰ گرم بر لیتر برسانیم تا شرایط را به حالت اکولوژیک خود برسانیم. مرضیه لک میگوید که کف دریاچه از نمک انباشته شده است بنابراین هرچه آب وارد آن شود تبخیر خواهد شد. به همین دلیل هیچ‌گاه به تراز اکولوژیک خود نخواهد رسید. با این حال اگر ۳۰ میلیارد مترمکعب آب مورد نیاز را نیز وارد دریاچه کنیم دیگر به زمان گذشته خود برنمی‌گردد.

موضوع انباشته شدن نمک در کف دریاچه مسئولین و سیاست‌گذارها را به این فکر واداشته که از فرصتی که دریاچه در اختیار آنها گذاشته نهایت بهره را ببرند. در این خصوص رحیمی مدیر تجارت و بازرگانی شرکت نمک دریاچه ارومیه که یکی از برداشت‌کنندگان نمک از حاشیه دریاچه بیمار ارومیه است، در مهرماه 96 می‌گوید: مجوز تاسیس شرکت را دریافت کرده و تجهیزات و ابزارهای مجهز به تکنولوژی روز را برای برداشت نمک وارد چرخه کرده است و تنها منتظر تصویب قانون برای آغاز مراحل برداشت، فرآوری و فروش نمک دریاچه است.

قاضی پور هم بعنوان یکی از نمایندگان مردم ارومیه در مجلس شورای اسلامی بستر نمکین دریاچه ارومیه را فرصتی بی بدیل برای اشتغالزایی و ارزآوری اقتصادی می‌داند که می‌تواند تا حدودی از شوری کام مردم منطقه بکاهد. (9)

اینگونه میشود که عده‌ای به جان دریاچه می‌افتند و مردم حاشیه‌نشین دریاچه نیز انگشت به دهان نظاره‌گر این تراژدی خواهند بود. مردمانی هم چشم‌بسته به نمکزار دریاچه میزنند و از دل آن برای خود کار و کاسبی‌ای رقم میزنند که البته در این کار هم چندان بخت با آنها یار نیست. معاون غذا و داروي دانشگاه علوم پزشكي آذربايجان غربي در مصاحبه با ایلنا از سمی بودن نمک دریاچه میگوید. جلال غفارزاده میگوید: تالاب ها بنابر ذات و ماهيت خود آلودگي‌هاي بالا دست خود را تصفيه و در بستر خود ته نشين مي‌كند و درياچه اروميه نيز از اين قاعده مستثني نيست و لجني از آلودگي‌هاي تصفيه شده‌اش را در بستر نمكي خود گنجانده است. (13)

عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی شریف نیز از سمی بودن غبار دریاچه ارومیه میگوید و اذعان میکند که: «مطالعاتی تطبیقی بر روی دریاچه «آرال» و دریاچه «سالتون» نشان می‌دهد که خشک شدن این دریاچه‌ها به لحاظ زیست محیطی و بهداشتی آثار بدی بر جای گذاشته است. به لحاظ اپیدمولوژیک نزدیک‌ترین مطالعات صورت گرفته، مطالعات بر روی دریاچه آرال است که نشان می‌دهد؛ کم‌خونی، سرطان ریه، بیماری‌های گوارشی و پوستی در چند نسل اتفاق افتاده که این مطالعات نگرانی ایجاد می‌کند، زیرا در دریاچه آرال در هر لیتر آب ۱۰ گرم نمک وجود داشت، اما در دریاچه ارومیه در هر لیتر آب بیش از ۳۵۰ گرم نمک وجود دارد.» و این هشداری است که نسل آینده‌ی ناحیه را تهدید میکند.(14)

دریاچه ارومیه مهمترین و شورترین دریاچه دائمی ایران و یكی از بزرگترین دریاچه‌های فوق اشباع از نمک دنیا است که از این نظر با Great Salt Lake در آمریكا نیزقابل مقایسه است. به دلیل کاهش حجم آب ورودی به دریاچه ارومیه در دو دهه گذشته و خشک شدن بخشهای بزرگی از آن، بنابه دلایلی یكی از بزرگترین مخاطرات زمین شناختی کشور حاصل شده است.

آب دریاچه ارومیه حاوی املاحی نظیر KCl،Na2SO4 ،MgCl2 ، NaCl و مقادیر قابل توجهی از لیتیم و برم را به صورت محلول در خود دارد. آجی چای ، طولانی ترین رودخانه دائمی شرق دریاچه است که به دلیل عبور از برخی مناطق فرسایش یافته و نمک‌زده مقادیر زیادی رسوب و املاح را به دریاچه منتقل می کند. بنابراین یون هایی نظیر + Na و SO4 (2-) را می توان در این رودخانه یافت. در واقع یكی از دلایل اصلی شوری بیش از حد دریاچه، تأمین یون های محلول توسط رودخانه آجی چای است. (10)

خواص شگفت انگیز نمک دریاچه ارومیه

هنگامی که دریاچه در پی بارشهای سیل‌آسای امسال جان تازه‌ای گرفت، ستاد احیای دریاچه ارومیه در مقام جوابیه به سخنی مبنی بر این که «ستاد احیا کاری برای دریاچه نکرده است و این پر شدن دریاچه صرفا مربوط به بارشهاست» اشاره‌ای به اقدامات انجام گرفته در خصوص لایروبی رودخانه‌ها در سالهای اخیر میکند. طرح لایروبی و مسیرگشایی رودخانه‌های حوضه آبریز دریاچه ارومیه برای رفع نابسامانی‌هایی که در مسیر رودخانه‌ها وجود داشت در دستور کار ستاد قرار گرفت. در همین راستا، پروژه‌های زیادی شامل اتصال زرینه رود به سیمینه رود به طول 25 کیلومتر و لایروبی مسیر رودخانه‌های منتهی به دریاچه ارومیه اعم از رودخـانه‌های زرینه‌رود، سیمینه‌رود، آجی‌چای، مهـابادچای، قلعه‌چای، صوفی‌چای و ...، جمعـاً به طول بیش از 170 کیلومتر و حجم عملیاتی بالغ بر 6 میلیون مترمکعب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه اجرا شده‌اند.

ستاد احیا مدعی است: «بعد از اقدامات این ستاد که تنها بخشی از آن مدیریت رواناب‌ها بود، شاهد تاثیر مستقیم افزایش بارش‌ها بر افزایش تراز دریاچه هستیم.» همچنین برنامه هایی را نیز در نظر دارد که میگوید تا سال 1400 تبه بهره‌برداری میرساند. از جمله این اقدامات و پروژه‌هاعبارت اند از:

  • انتقال آب مازاد حوضه آبریز کلاس به دریاچه ارومیه
  • احداث تصفیه‌خانه‌ها شهرهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه و انتقال پساب تصفیه‌شده حاصل به دریاچه ارومیه
  • توسعه سامانه‌های آبیاری نوین
  • مرمّت و بازسازی تأسیسات آبی در دست بهره‌برداری
  • طرح احیاء و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی به منظور ساماندهی چاه‌های حوضه آبریز دریاچه ارومیه و افزایش جریان‌های ورودی به دریاچه ارومیه
  • انتقال آب از سد سیلوه به دریاچه ارومیه
  • پروژه‌های کشت جایگزین، نشایی، ارقام زودرس، ارقام وارداتی و تغییر الگوی کشت
  • ایجاد اشتغال و معیشت جایگزین از طریق گسترش کشت گیاهان دارویی بومی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه

که تعداد زیادی از این پروژه‌ها با هدف افزایش راندمان مصرف کشاورزی و کاهش تلفات آب با نظر به معیشت مردم گرفته شده است.(11)

تحلیل اثرات تغییرات روزانه جریان سطحی حوضه آبریز زرینه‌رود بر تراز آب دریاچه ارومیه نشان میدهد که از دو دهه اخیر، میزان ورودی جریان سطحی به دریاچه ارومیه از زیر حوضه‌های منتهی به دریاچه بسیار کاهش یافته به نحوی که در این دوره میزان آب دریاچه روند نزولی پیدا کرده و طبق آخرین آمار (اوایل سال آبی 97-1396) حجم آب دریاچه به حداقل رسیده است. لذا در روند احیای دریاچه علاوه بر بکارگیری تدابیر لازم در برنامه‌های دولتی، استفاده از تکنولوژی‌های کاهش تبخیر از سطح دریاچه می‌توانند اثربخشی احیای دریاچه ارومیه را تضمین نمایند و مناطق اثرپذیر از خطرِ طوفان‌های ریزگردِ نمکیِ ناشی از خشک شدن بستر نمکی دریاچه ارومیه در امان بمانند.(12)

طی بازدیدها ومطالعات میدانی از روستاهایی که در حاشیه‌ی دریاچه قرار دارند و تاثیر خشکی دریاچه مستقیما به مردم وارد میشود،‌ نتایج قابل تاملی بدست داد. در ابتدای مباحثاتمان با اهالی مردم «سرای» از کمبود آب و همچنین آب شیرین آشامیدنی سخن به میان آمد. بازخوردها حاکی از آن بود که کمبود آب در بخش جزیره‌ی اسلامی موجب شده است که عده‌ای در این مناطق به تعویض الگوی کشت روی بیاورند و از بذر گیاهان شورپسند برای امر کشاورزی استفاده کنند اما چون این کار به دانش کافی احتیاج دارد و همچنین ریسک زیادی را میطلبد،‌ تعداد این افراد کم است. عده‌ای هم در عوض به دامداری و دامپروری مشغول شدند. اما عمده‌ی مشکلات کشاورزان در این نواحی، از نمکزارهایی ناشی میشود که بر اثر خشکی دریاچه بوجود آمده‌اند. یکی از آنها میگفت که هنگامی که بادی در این حوالی میوزد، بادها نمک دریاچه را با خود بلند کرده و بر روی زمینهای کشاورزی مینشانند و تمام زحمات کشاورزان را به باد میدهند. شوری خاک نیز مانع رشد گیاه میشود.

از طرفی آن چیز که تلخی این مشکلات را مضاعف میکرد، حس ناامیدی و ناراحتی روستائیان از خشکی دریاچه بود. طبیعیست که کسانیکه صبح بیدار میشدند و خود را در کنار زیبایی‌های منحصر بفرد آب‌های اطراف میدیدند، پس از خشک شدن دریاچه، دیگر نشاط دوران قبل را نداشته باشند. این حالت تاسف را در بسیاری از مصاحبه‌ها و صحبت‌های مردم ناحیه نیز میتوان حس کرد. امید آنکه بگذرد این روزهای تلخ‌تر از زهر و کام مردم دوستدار دریاچه،‌ با پرآب شدن آن،‌ شیرین شود.

 

 

مطالب مرتبط:

نمک دریاچه ارومیه

آیا نمک دریاچه ارومیه واقعا سرطان زاست؟

دلایل خشک شدن دریاچه ارومیه.

انواع نمک و خواص ان ها

مضرات نمک دریاچه ارومیه

 

 

مراجع:

  1.  

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/04/05/1761124/%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D8%B4%D8%AF

2.

https://www.irna.ir/news/83115896/%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%AB%D9%8A%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%8A-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%8A-%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%A2%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF

3.

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/03/01/2017015/%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%AC%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

4.

https://virgool.io/@reshtw/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-y94nhscumoyo

5.

https://www.parsine.com/fa/news/184720/%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%B2%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%85     

6.

https://www.mehrnews.com/news/4221325/%D8%B3%D8%B7%D8%AD-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1-%D9%88-%D8%A2%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

7.

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/04/05/1761124/%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AE%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D8%B4%D8%AF

8.

 

https://www.isna.ir/news/98021910333/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B3%D8%B7%D8%AD-%D8%A2%D8%A8-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AD%D9%84%D8%A7%D9%84-%D9%86%D9%85%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%AA%D9%85%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1

9.

http://www.iribnews.ir/fa/news/1861822/%D9%86%D9%85%DA%A9-%DA%AF%D9%86%D8%AC%D9%90-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%90-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85

10.

http://waterhouse.ir/waterchallenge/urmia-lake/134

11.

https://www.farsnews.com/news/13980223000106/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%88%D8%B6%D9%87-%D8%A2%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B3%D8%B7%D8%AD-%D8%A2%D8%A8

12.

https://www.civilica.com/Paper-WSEC01-WSEC01_104.html

13.

https://www.irna.ir/news/83172554/%D8%A7%D8%BA%D9%84%D8%A8-%D9%86%D9%85%D9%83-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D9%8A-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%D9%8A%D9%87-%D9%81%D8%A7%D9%82%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

14.

https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-5/443610-%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%86%D8%B3%D9%84

 

نویسنده: مهدی زارع
برچسب‌ها: #دریاچه ارومیه #نمک دریاچه ارومیه #ارومیه #جزایر دریاچه ارومیه #وضعیت دریاچه ارومیه #دریاچه ارومیه 98 #دریاچه ارومیه 99

نظرات خوانندگان: